Methodologie
Wij toetsen de overheid op doelmatigheid. Dan moeten we onszelf aan een hógere lat houden. Hier staat precies hoe we meten, welke bronnen we vertrouwen, hoe de teller is berekend, en waar onze cijfers ophouden.
Eén principe: elk bedrag heeft een bron
Geen bron, geen publicatie. Waar wij schatten, zeggen we dat. Waar een patroon reëel is maar de casus nog niet hard, labelen we het als voorbeeld en tellen we het niet mee. Liever dertig ijzersterke casussen dan driehonderd wankele.
Verspilling is geen synoniem voor "uitgave die ik niet leuk vind". Wij hanteren twee toetsen, en een post moet er minstens één halen:
1. Geen aantoonbare maatschappelijke output
Er is geld uitgegeven, maar er is geen resultaat aan te wijzen dat de burger merkt. Een IT-project dat na tien jaar zonder werkend systeem stopt. Een subsidie waarvan het effect nooit is gemeten. Een rapport dat besteld werd omdat het budget anders verviel.
2. Prijs structureel boven marktconform
De output bestaat wél, maar er is stelselmatig te veel voor betaald: een marge die geen prestatie dekt, een noodtarief dat een veelvoud is van het reguliere, een uurtarief dat alleen bestaat omdat de inkoper geen alternatief had.
Wat er dus níét onder valt: een dure uitgave die zijn geld waard is, een politieke keuze waar je het niet mee eens bent, of tegenvallers die niemand had kunnen voorzien. Dat de zorg veel kost is geen verspilling; dat een zorgbureau declareert voor zorg die niet geleverd is, wel. Wij toetsen doelmatigheid, geen politieke voorkeur.
Niet elk bedrag is even zeker, en niet elke euro is verspilling. We scheiden niveaus openlijk op de Optelsom, in de database en op dossierkaarten:
Het eurobedrag staat letterlijk in een officiële bron (rekenkamer, enquête, vonnis, ICT-dashboard, jaarrapportage) of is een rekensom op zo'n bron (bijv. Roemer-overschrijding op JBR-cijfers). Dit is de ondergrens.
Een raming met bron of berekening, maar met marge (bijv. zorgfraude-trend NZa/IKZ/FTM). We tonen een range, geen exact getal. In de database: status "Onderzocht" of "Kritiek", tenzij de casus expliciet als hard is gemarkeerd.
Extrapolatie: een klein bedrag × schaal, of een patroon doorgetrokken over veel gevallen (bijv. brokermarges of decemberkoorts). Het meeste "kleine dingen bij elkaar"-geld zit hier.
Soms tonen we de omvang van een pot (inhuur € 3,27 mrd, defensiebegroting, pgb-bestedingen). Dat is context: hoeveel geld er omgaat, niet hoeveel er is verspild. Die bedragen dragen het label in de toelichting en tellen niet als verspilling in de Optelsom.
Belangrijk: hard aantoonbaar is wat we officieel kunnen vastleggen. Schatting en extrapolatie mogen brede ranges hebben, zolang het label erbij staat. Zelfs de volledige Optelsom-band is alleen wat bronnen dragen: de werkelijke verspilling ligt vrijwel zeker hoger, maar wat niet te onderbouwen is, publiceren we niet als feit.
Per jaar versus cumulatief: de Optelsom-banden zijn structureel per jaar. Losse casussen in de database (bijv. ICT-projectoploop of een prestigeproject) zijn vaak cumulatief over de looptijd. Die som mag je niet bij de jaarband optellen. De homepage linkt daarvoor naar de Optelsom; details per post staan in de database.
Op de Besparingsagenda staat bij elke maatregel geen bedrag maar een bandbreedte. Dat is geen slag om de arm: het zijn twee verschillende vragen, en beide antwoorden zijn nuttig.
Conservatief
Wat de maatregel oplevert als hij half slaagt, met tegenvallers en met de laagste aanname die de bron toelaat. Dit is de ondergrens: hier zou een criticus het nog steeds mee eens moeten zijn.
Ambitieus
Wat hij oplevert bij volledige, consequente uitvoering. Geen best case uit een reclamefolder, maar de bovengrens die de bron draagt.
Waarom je ze niet zomaar mag optellen
De maatregelen overlappen. Wie de broker-marge maximeert én de inhuur terugbrengt naar de norm, bespaart niet twee keer op dezelfde externe: de tweede maatregel haalt een deel van zijn opbrengst uit een geldstroom die de eerste al heeft ingedamd. Daarnaast hangt de opbrengst af van de uitvoering, en sommige maatregelen kosten eerst geld (een eigen korps architecten) voordat ze besparen. Het totaal bovenaan de agenda is daarom een indicatie van de schaal, geen begrotingspost. Wie ermee rekent, moet per maatregel opnieuw rekenen.
Geen bron, geen bedrag. Een maatregel waarvan wij de opbrengst niet met een bron kunnen onderbouwen, toont [wordt becijferd] in plaats van een getal, en telt niet mee in het totaal. Dat geldt nu voor 26 van de 49 maatregelen. Een plausibel ogend placeholder-bedrag zou het totaal beter laten lijken en de agenda minder waard maken.
De tikkende teller op de homepage is een indicatieve jaarschatting, omgerekend naar een bedrag per seconde. Hij is nadrukkelijk geen exacte meting, maar een orde-van-grootte op basis van terugkerende, gedocumenteerde posten:
+ IT-overschrijdingen & falende projecten (AcICT/dashboard) ~ € 5 mrd
+ geschatte zorg- en PGB-fraude (NZa/IKZ) ~ € 2 tot 3 mrd
+ overige dossiers (subsidie, prestige, crisis, potjes) ~ € 4 mrd
Eerlijke kanttekening: schattingen van totale overheidsverspilling lopen sterk uiteen en overlappen deels. Wij tonen bewust een conservatieve orde-van-grootte en werken toe naar een teller die volledig is opgebouwd uit individueel verifieerbare posten in de database. Tot die tijd: lees de teller als "hier gáát het om deze schaal", niet als "exact dit bedrag".
Bevestigd door een officieel onderzoek: parlementaire enquête, Algemene Rekenkamer, rechterlijke uitspraak of het eigen jaarverslag van de organisatie.
Onderbouwd door journalistiek onderzoek, Woo-documenten of een lokale rekenkamer, maar (nog) niet door een van de zwaarste bronnen bevestigd.
Lopende overschrijding of risico dat door meerdere bronnen wordt gesignaleerd; bedragen kunnen nog wijzigen.
Illustratie van een reëel patroon, maar déze specifieke invulling is nog niet per casus geverifieerd. Telt NIET mee in het gedocumenteerde totaal.
Een besparingsagenda gaat over geld dat nú nog wegloopt. Een debacle uit 2007 is leerzaam, maar er valt niets meer te besparen, dat geld is weg. Daarom gaat elke post door dezelfde drie vragen:
- 01Loopt de geldstroom nu nog? Dan telt de post mee, met het label Lopend.
- 02Afgerond, maar van 2022 of later én illustratief voor een mechanisme dat nog speelt? Dan blijft de post staan als illustratie, met het label Recent.
- 03Ouder, eenmalig, of het mechanisme speelt niet meer? Dan gaat de post naar het archief. Niet weg (de les blijft), maar hij telt niet mee.
De geldstroom loopt nu nog: hier valt nog te besparen.
Afgerond, maar van 2022 of later én illustratief voor een mechanisme dat nog speelt.
Nog niet langs het actualiteitsfilter. Telt conservatief niet mee in de tellers.
Afgerond en niet meer actueel. Het geld is weg, de les blijft. Telt niet mee in de tellers.
Stand van zaken: van de 413 posten in de database tellen er 317 mee. 95 staan in het archief en 1 post is nog niet beoordeeld. Twijfelgevallen tellen bewust niet mee: zolang we een post niet hebben getoetst, claimen we hem niet.
De "verificatie nodig"-vlag
Bronnen verouderen: een lopende overschrijding kan zijn opgelost, een raming kan zijn bijgesteld. Elke post moet daarom minstens eens per 12 maanden tegen zijn bron worden gehouden. Is dat langer geleden, of hebben we de datum van de laatste controle niet vastgelegd, dan krijgt de post in de database een zichtbare vlag. Onbekend telt daarbij als "verificatie nodig": we gaan er niet vanuit dat iets nog klopt tot het tegendeel blijkt.
Op dit moment staan 14 van de 413 posten op "verificatie nodig". Dat is geen fraai getal en we verbergen het niet: de verificatiedatums zijn pas recent als veld toegevoegd en moeten nog per post worden ingevuld. Tot dat gebeurd is, vlagt de monitor zichzelf.
- • Alleen publieke, citeerbare bronnen (rekenkamers, enquêtes, Woo, vonnissen).
- • Onzekerheid expliciet labelen; schattingen als schatting benoemen.
- • Wederhoor bieden aan iedereen die genoemd wordt.
- • Aantoonbare fouten binnen 48 uur corrigeren, zichtbaar.
- • Elke post herleidbaar naar een publieke bron, zodat iedereen het kan narekenen.
- • Personen bij naam noemen zonder officiële bron.
- • Een signaal van de werkvloer als bewezen feit presenteren.
- • Politieke kleur kiezen: verspilling is links noch rechts.
- • Overheidssubsidie of advertenties aannemen (onafhankelijkheid).
- • Legitieme uitgaven wegzetten als verspilling; het gaat om ondoelmatigheid.
Wij houden de overheid voor dat zij fouten moet erkennen. Dan kunnen wij niet stilletjes een getal aanpassen als er iets niet klopt. Elke correctie op een bewering die gepubliceerd heeft gestaan, komt hieronder te staan, met wat er stond, wat er nu staat en wat de fout aan het licht bracht.
1. Melden
Mail wat er niet klopt naar , het liefst met de bron die het tegenspreekt. Ook als je zelf de organisatie bent die het betreft.
2. Toetsen
Wij leggen de melding naast de bron. Klopt hij, dan corrigeren we binnen 48 uur. Klopt hij niet, dan laten we onderbouwd weten waarom de post blijft staan.
3. Vastleggen
De correctie komt in het log hieronder. Wij verwijderen nooit een regel uit dat log: een rectificatieoverzicht dat krimpt is geen overzicht.
Rectificatielog
2026-07-16 - Homepage-kerncijfer, dossier 'Het Digitale Zwarte Gat', besparingsagenda (maatregel 2), gemeente- en organisatiestatistieken
Stond er: Gemiddelde kostenoverschrijding van grote rijks-IT-projecten: 27% (toegeschreven aan het AcICT).
Staat er nu: Gestegen van 21% (2023) naar 45% (2025), bij 193 grote IT-projecten boven € 5 mln (bijna een verdubbeling ten opzichte van 102 in 2021). Bron: Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2025, geciteerd via Delta Instituut; de directe link naar de primaire vindplaats staat op de onderzoekslijst.
Aanleiding: Eigen actualisatieronde juli 2026: het cijfer van 27% kwam uit een oudere jaarrapportage en de herkomst was niet meer herleidbaar; de Verspillingsmeter rekent met de bedragen-reeks (circa € 5 mrd/jaar), niet met dit percentage, en hoefde dus niet herberekend.
2026-08-01 - /database, /doorlichter, casus 6
Stond er: "Overschrijding groot sluisproject" bij Provincie Noord-Holland (2024, illustratief): budget € 120 mln, werkelijk € 260 mln, verspilling € 140 mln, bron 'Provinciale Rekening 2024'.
Staat er nu: De provincie beheert zelf geen scheepvaartsluizen; gericht onderzoek vond geen provinciaal sluisproject van deze omvang. Vermoedelijke oorzaak: verwarring met Zeesluis IJmuiden, een Rijkswaterstaat-project (geopend 2022). De feitelijke provinciale bijdrage aan dat project bleef juist onder het gestelde maximum (€ 56,76 mln tegenover een limiet van € 55 mln prijspeil 2007, een voordeel van € 4,67 mln). Casus 6 is herschreven tot een correctienotitie; bedragen op nul, bron vervangen door de Statenvoordracht Zeetoegang IJmond (2014) en NH Nieuws.
Aanleiding: Eigen onderzoeksronde 2026-08-01 (provincie-uitbreiding): de oorspronkelijke bron ('Provinciale Rekening 2024') bleek een generieke, niet-citeerbare verzamelverwijzing zonder documentnaam of vindplaats, in strijd met de eigen bronregel. Gerichte deeltaak binnen het onderzoek naar provincie Noord-Holland legde de vergissing bloot.
2026-08-01 - /database, /doorlichter, casus 7
Stond er: "Advieskosten stikstofaanpak (overhead)" bij Provincie Zuid-Holland (2024, illustratief): budget € 12 mln, werkelijk € 28 mln, verspilling € 16 mln, bron 'Woo-verzoek stikstofbeleid'.
Staat er nu: Gericht onderzoek naar de daadwerkelijke Woo-besluiten over provinciaal stikstofbeleid, de begroting en het onderzoeksarchief van de Randstedelijke Rekenkamer kon dit bedrag niet bevestigen. Wel gevonden, maar een andere post in een andere orde van grootte: € 2,2 mln structureel voor uitvoering van de stikstofaanpak (vergunningverlening, toezicht, juristen). Casus 7 is herschreven tot een correctienotitie; bedragen op nul, bron vervangen door de Begroting 2026 van de provincie.
Aanleiding: Eigen onderzoeksronde 2026-08-01 (provincie-uitbreiding): de oorspronkelijke bron ('Woo-verzoek stikstofbeleid') bleek eveneens een generieke verzamelverwijzing (bron 39 in het register, expliciet gemarkeerd als 'pas een bron als het concrete besluit erbij staat'). Gerichte deeltaak binnen het onderzoek naar provincie Zuid-Holland kon geen vervangende bevestiging vinden.
2026-08-01 - /database, casus 15
Stond er: "Onderhoudskosten structureel over budget" bij een niet nader genoemd 'Waterschap (casus in verificatie)' (2024, illustratief): budget € 45 mln, werkelijk € 68 mln, verspilling € 23 mln, bron 'Jaarrekening 2023/2024'.
Staat er nu: Gericht onderzoek langs alle 21 Nederlandse waterschappen (jaarrekeningen 2023 en 2024, vakmedia) tijdens de waterschap-uitbreiding vond geen zaak die bij deze bedragen past. De casus is ingetrokken in plaats van aan een echt waterschap toegeschreven: bedragen op nul, bron vervangen door een toelichting dat geen vervanging is gevonden.
Aanleiding: Eigen onderzoeksronde 2026-08-01 (waterschap-uitbreiding): de oorspronkelijke bron ('Jaarrekening 2023/2024') was een generieke, niet-citeerbare verwijzing zonder waterschapsnaam of documentnaam, in strijd met de eigen bronregel. Bij het toevoegen van de overige negentien waterschappen aan `organisaties.ts` viel op dat deze casus al die tijd voor geen enkel waterschap zichtbaar was (de organisatienaam matchte niets), wat aanleiding gaf tot een gerichte zoektocht naar de onderliggende zaak.
De grenzen van onze cijfers
Wij zijn een platform, geen instituut met onderzoeksbevoegdheid. Een deel van onze database bestaat nog uit illustratieve voorbeelden die het patroon tonen maar per casus geverifieerd moeten worden. Die dragen het label voorbeeld en tellen niet mee in gedocumenteerde totalen. Ons doel is elk voorbeeld te vervangen door een harde casus uit een rekenkamerrapport, Woo-document of vonnis.
Zie je een fout, een verkeerde inschatting of mis je context? Dat willen we weten. Wat er daarna gebeurt, staat in ons correctiebeleid, inclusief het rectificatielog. Correcties maken ons sterker, niet zwakker.