De Verspillingsradar

Het budget verdubbelt sneller dan de organisatie kan meegroeien. Personeelstekorten worden opgevuld met externe inhuur, verwerving gebeurt onder politieke tijdsdruk en heel Europa koopt tegelijk bij dezelfde fabrikanten. Precies de cocktail waaruit GrIT en SPEER zijn ontstaan, maar dan tien keer zo groot.

De ereschuld aan Groningen is terecht, maar het geld stroomt door dezelfde uitvoeringsarchipel die de enquêtecommissie 'onnavolgbaar complex' noemde. Zonder structurele vereenvoudiging wordt een flink deel opnieuw geconsumeerd door bureaus, rapporten en proceskosten in plaats van door herstel.

Nederland heeft recht op maximaal € 5,44 mrd uit het Europese herstelfonds (RRF), maar moet daarvoor alle afgesproken mijlpalen vóór 31 augustus 2026 halen en het laatste betaalverzoek uiterlijk 30 september 2026 indienen. Na het derde betaalverzoek (feb. 2026) stond 56,4% binnen; andere lidstaten zoals België lagen in juli 2026 al bij hun vierde betaalverzoek. Wat niet op tijd wordt geclaimd is geen 'verspilling' in de klassieke zin, maar wel een factuur die de belastingbetaler al heeft voorgeschoten en die de schatkist dan alsnog laat liggen.

Grote subsidiepotten met abstracte doelen ('versnellen', 'aanjagen', 'faciliteren') trekken een ecosysteem aan van adviesbureaus, penvoerders en programmamanagers. De doelmatigheidstoets per euro CO₂-reductie is beperkt; het risico is dat geld naar proces gaat in plaats van naar fysieke verduurzaming. De gemeten spreiding tussen instrumenten (€ -74 tot € 1.750 per vermeden ton CO₂) laat zien hoe groot het verschil in doelmatigheid tussen regelingen al is, nog vóórdat het Klimaatfonds zelf volledig is uitgegeven.

Zolang structurele capaciteit ontbreekt, blijft de overheid gegijzeld door hotelketens, scheepsverhuurders en vastgoedeigenaren die de hoofdprijs vragen: de COA-jaarverslagen laten de totale opvangkosten oplopen van € 2,7 mrd (2023) naar circa € 3,5 mrd (2024), en het CPB raamt voor 2027 nog eens ruim € 2 mrd extra. Elke 'tijdelijke' noodoplossing die een jaar blijft staan is een structurele overbetaling: de dagprijs voor noodopvang lag in 2024 ongeveer twee keer zo hoog als voor reguliere opvang (€ 67.400 tegen € 33.200 per bewoner per jaar).

Toeslagen en Groningen wezen al hetzelfde patroon uit: een hersteloperatie die zelf uitgroeit tot een nieuw uitgaventype, met uitvoeringskosten die de compensatie kunnen overstijgen. Bij box 3-rechtsherstel signaleert de Algemene Rekenkamer dat risico al vóórdat het geld goed en wel stroomt: zij noemt een 'verhoogd onrechtmatigheidsrisico' en trekt zelf de vergelijking met de toeslagenaffaire ('in het verleden is dat niet altijd goed gegaan'). In het eerste uitvoeringsjaar (2025) bleef 21% van het beschikbare uitvoeringsbudget (€ 55 mln) ongebruikt, terwijl er daadwerkelijk pas € 25.004 aan gedupeerden is uitbetaald: de operatie staat nog aan het begin.

Specifieke uitkeringen groeiden van 21 regelingen (€ 7,4 mrd) in 2017 naar 185 (€ 21,3 mrd) in 2024. Elke regeling brengt eigen aanvraag- en verantwoordingslasten mee bij Rijk en gemeenten. Het kabinet wil ze in 2026 omzetten naar fondsuitkeringen met een 10% korting, juist om die lasten te verlagen. Risico: de overheveling zelf creëert tijdelijke 'overhevelingslasten', aflopende SPUKs blijven buiten de omzetting, en of de administratieve winst landt is niet vooraf gemeten. Dit is een early-warning op bestuurlijke drukte, geen vastgesteld verspillingsbedrag.

Elke technologie-hype produceert dezelfde reflex: programmabureaus, strategieën, pilots en 'kwartiermakers', vóórdat er één werkend systeem staat. De AI-golf komt bovenop een overheid die haar bestaande legacy al niet beheerst. Een eerste voorbeeld is al zichtbaar: het AI-gebaseerde matchingsysteem bij UWV (8Vance, project Bemiddelingsservice), kritisch beoordeeld door het Adviescollege ICT-toetsing terwijl de kosten al oplopen. Zonder harde resultaatverplichting wordt dit het volgende Digitale Zwarte Gat.

Gemeenten kopen en ontwikkelen grond met publiek geld. Na de kredietcrisis moesten ze daar miljarden op afboeken (Deloitte: € 3,9 tot € 4,4 mrd t/m 2012). Dat mechanisme is cyclisch en staat opnieuw op scherp: de boekwaarde loopt sinds 2022 weer op, de grondexploitatie-lasten van de vier grote steden verdubbelden bijna in 2024 (€ 0,6 naar € 1,1 mrd), en de Raad voor de leefomgeving duwt richting actievere grondpolitiek, bij een hogere rente dan de vorige cyclus. Belangrijk: dit is een exposure-signaal, geen bewezen actueel verlies. Sinds de Deloitte-monitor in 2016 stopte, publiceert niemand meer een landelijk verliescijfer.