De Optelsom

Wat is zeker, en wat trekken we door?

Wij scheiden bewust wat we hard kunnen aantonen (wat officieel vastligt) van onderbouwde schatting of extrapolatie. Schatting en extrapolatie dragen altijd een label. De band hieronder is wat we met bronnen kunnen dragen; de werkelijke verspilling is vrijwel zeker hoger, maar dat publiceren we niet zonder onderbouwing.

1. Hard aantoonbaar

€ 2,3 mrd tot € 4,3 mrd

direct uit officiële bron / rekensom op gerapporteerde totalen

2. Onderbouwde schatting

€ 2,7 mrd tot € 7,1 mrd

bron + rekenregel, met expliciete marge

3. Doorgetrokken lijn

€ 1,9 mrd tot € 3,8 mrd

patroon × schaal; géén tweede harde tabel

Hard + alles doorgetrokken

€ 6,9 mrd tot € 15,2 mrd

indicatief jaartotaal (lagen optelbaar, niet exact)

Hoe lees je deze band? Twee lenzen en de leesvolgorde

Twee lenzen, niet optellen. (1) De banden hier zijn per jaar (structureel lek). (2) Losse casussen in de database kunnen cumulatief over meerdere jaren zijn (één project-oploop). Die som is geen tweede jaartotaal. Uitleg: methodologie · database.

Leesvolgorde: eerst de groene ondergrens. Alles erboven is extra, en alleen geldig met het label erbij. We publiceren geen verzonnen miljarden voor sporen die nog op Woo of kanaalsplitsing wachten; die staan apart onder "Sporen die we doortrekken".

Zo is het opgebouwd (bovengrens)

hard 28%

schatting 47%

extrap. 25%

hard (€ 2,3 mrd tot € 4,3 mrd) schatting (€ 2,7 mrd tot € 7,1 mrd) extrapolatie (€ 1,9 mrd tot € 3,8 mrd)samen niet-hard +€ 4,6 mrd tot € 10,9 mrd

Wat we hard kunnen aantonen

Bedragen die vrijwel zeker zijn: ze staan direct in een officiële bron (rekenkamer, ICT-dashboard, jaarrapportage). Dit is de ondergrens: het minimum dat onweerlegbaar is.

Aantoonbare IT-projectoverschrijdingen

Hard aantoonbaar

Het Rijks ICT-dashboard toont per groot project de oorspronkelijke raming náást de actuele; het verschil staat er letterlijk in. Dit is direct af te lezen, geen schatting. Casussen 870-878 en 905 dragen expliciet label hard (oploop peil 31 dec. 2025); cumulatieve oploop van die reeks is circa € 1,95 mrd. De jaarband hier is conservatiever: niet elk project is elk jaar opnieuw te vermijden.

Bron: Rijks ICT-dashboard open data (peil 2025-12-31), AcICT-adviezen - Het Digitale Zwarte Gat

€ 1,0 mrd tot € 1,5 mrd

Vastgestelde infra- & prestige-overschrijdingen

Hard aantoonbaar

Rekenkamers, enquêtes en officiële voortgangsrapportages (o.a. Binnenhof, Zuidasdok H1 2025, A27-Kamerbrief, Amare). Cumulatief hard op de actieve casussen circa € 5,1 mrd; de jaarband is wat structureel of opnieuw te vermijden is, niet de som van alle historische overschrijdingen in één jaar.

Bron: Algemene Rekenkamer, halfjaarrapportages MIRT, provinciale/gemeentelijke rekenkamers - Prestigeprojecten

€ 500 mln tot € 1,5 mrd

Externe inhuur boven de Roemernorm (Rijk)

Hard aantoonbaar

Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk: zelfopgelegde Roemernorm 10%. Op de gerapporteerde inhuur- en personeelsuitgaven is de overschrijding een rekensom, geen schatting. Band: circa € 774 mln (2025, 13,1% / € 3,27 mrd inhuur) tot circa € 1.286 mln (2024, 15,4% / € 3,67 mrd). Alleen wat de JBR als 'externe inhuur' telt; posten buiten die teller zitten in de extrapolatie-laag en in spoor SIG-2026-012.

Bron: Jaarrapportage Bedrijfsvoering Rijk 2024 en 2025 (bron 298 e.v.) - Het Inhuur-Labyrint

€ 774 mln tot € 1,3 mrd

Officieel vastgesteld én nog lopend: € 8,7 mrd

Deze 61 bedragen komen uit officiële peilen (rekenkamer, vonnis, collegebrief, ICT-dashboard e.d.) op actieve of recente posten. Het totaal is cumulatief over projecten en jaren, niet hetzelfde als de jaarband "hard aantoonbaar" hierboven. Niet bij de jaarband optellen.

De renovatie van het Binnenhof werd in 2015 geraamd op maximaal € 475 mln (prijspeil 2015, incl. tijdelijke huisvesting). Via tussentijdse bijstellingen (2024: circa € 2 mrd; november 2025: minimaal € 2,7 mrd, door de Rekenkamer zelf 'ruim 5 keer het budget uit 2015' genoemd) staat de raming in de 15e voortgangsrapportage (april 2026) op circa € 2,79 mrd. De Rekenkamer oordeelde in mei 2025 dat het oorspronkelijke budget 'onrealistisch laag' was en de informatievoorziening aan de Kamer 'niet adequaat'. Genoemde oorzaken: fors meer aangetroffen asbest dan verwacht en aanhoudende bouwkostenstijging. Verwachte oplevering en terugkeer van beide Kamers: zomer 2031, tegenover een oorspronkelijk geplande doorlooptijd van 5,5 jaar€ 2,3 mrd

European Rail Traffic Management System (ERTMS): Rijks ICT-dashboard open data, peildatum 31 dec. 2025 (herbevestigd live 31 juli 2026). Initiële raming € 2.400 mln, actuele projectraming € 3.523 mln: oploop € 1.123 mln (+47%). Daadwerkelijk besteed op peildatum circa € 903 mln. Status: in uitvoering; geschatte einddatum eind 2031. Waarom oploop (openbaar): na de programmabeslissing 2019 is de uitrol herijkt naar kleinere stappen (tranches) om geleidelijk ervaring op te doen; tranche 1 kreeg extra scope (o.a. Zeeuwse lijn, noordelijke lijnen, Kijfhoek-Roosendaal-Belgische grens). Werken in tranches en scope-uitbreiding duwen de actuele raming omhoog; ProRail/IenW presenteren dat deels als 'groeipijn' die later moet besparen. Past bij mechanisme 909: start-scope en planning herijkt, raming loopt mee omhoog. verspilling = oploop actuele raming t.o.v. initieel (niet al uitgegeven). Grootste enkele ICT-overschrijding op het dashboard€ 1,1 mrd

Zuidasdok: beschikbaar budget € 4,3 mrd, kosten tot zomer 2025 € 5,4 mrd (tekort ruim € 1 mrd). Halfjaarrapportage H1 2025: mix van inflatie, markt en complexiteit in stedelijk gebied; besluit over fasering en financiering van de noordelijke tunnel uiterlijk eind 2026. Eerdere site-stand (raming € 1,9 mrd → ruim € 3 mrd) is door deze officiële halfjaarstand ingehaald€ 1,1 mrd

Rijksbrede externe inhuur daalde in 2025 naar € 3,27 mrd (13,1% van de personeelsuitgaven), de eerste daling in jaren (2024: € 3,67 mrd, 15,4%). De Roemernorm (10%) blijft overschreden: circa € 774 mln boven de norm in 2025 tegen circa € 1.286 mln in 2024 (herrekening o.b.v. JBR 2025). ICT-specialisten en tijdelijke projecten blijven de voornaamste drijfveren. Oude VWS-specifieke post (€ 1,26 mrd) is vervangen door dit rijksbrede, recentere cijfer€ 774 mln

Verbreding A27 Houten-Hooipolder: € 450 tot € 570 mln extra bovenop het budget van € 1,4 mrd (voorjaar 2025); de meerkosten worden tijdelijk gedekt uit de pot van de door de Raad van State vernietigde Ring Utrecht€ 450 mln

Amare (Spuiforum): cultuurcomplex van € 170-177 mln naar € 520 mln; raadsenquête concludeert dat 'bijna alles is misgegaan'€ 343 mln

De renovatie en uitbreiding van AWZI Haarlem Waarderpolder, het grootste investeringsproject uit de geschiedenis van Rijnland, liep op van een raming van € 152 mln (2020) via € 325 mln (voorkeursalternatief 2023, met een door een externe review 'uitzonderlijk klein' genoemde onzekerheidsmarge) naar € 376 mln (voorlopig ontwerp, uitvoeringskrediet mei 2025). De rekenkamer concludeert dat de kostenontwikkeling 'op verschillende momenten te optimistisch is benaderd' en de eerste ramingen 'onvoldoende onderbouwd' waren, wat 'verkeerde verwachtingen' wekte bij de Verenigde Vergadering; de verantwoordelijke hoogheemraad trad in juli 2024 af. De oplevering staat nu op ten vroegste 2030, volledige afronding rond 2032.€ 224 mln

Lelystad Airport: > € 200 mln geïnvesteerd (stand circa € 214 mln), nooit geopend voor groot verkeer. Actualiteitsronde 2026-07-30: geen openbare eindafrekening die dit bedrag naar beneden bijstelt; het geld is weg en de luchthaven is niet open. Verspilling = volledige investering zolang er geen operationele opbrengst is€ 214 mln

Programma iCAS (verkeersmanagement / iTEC-samenwerking met luchtverkeersleidingspartners): Rijks ICT-dashboard, peildatum 31 dec. 2025 (herbevestigd 31 juli 2026). Initiële raming € 152,55 mln, actueel € 355,26 mln: oploop € 202,71 mln (+133%). Daadwerkelijk besteed circa € 246,7 mln. Status: in uitvoering; geschatte einddatum begin 2029. Waarom oploop (deels openbaar): iCAS is een meerjarig, internationaal partnerschap voor een gedeeld verkeersmanagementplatform; Eurocontrol-LSSIP noemt vertragingen in 2023-2024 o.a. door schaarste aan controllers/capaciteit in de sector. Een volledige euro-uitsplitsing (scope vs. prijs vs. herijking) van de +133% staat (nog) niet in één openbaar AcICT-advies. Past bij mechanisme 909: complexe multi-partijen-ICT met oploop en vertraging. verspilling = oploop actuele raming t.o.v. initieel: te dure en trage vernieuwing van kritieke verkeers-ICT€ 203 mln

HWBP-project Meanderende Maas/Ravenstein-Lith (26,6 km dijkversterking gecombineerd met rivier- en gebiedsontwikkeling, tien samenwerkende partijen met Aa en Maas als bestuurlijk trekker) kende in 2019 een totaal investeringsbedrag van circa € 235 mln. Bij de start van de daadwerkelijke uitvoering (2025) is het project 'begroot op 430 miljoen euro': een stijging van circa € 195 mln (+83%) voor in de kern hetzelfde projectgebied. De rekenkamercommissie signaleerde in 2019 al dat het algemeen bestuur 'geen overzicht heeft, ondanks alle verstrekte informatie' en dat kredietbedragen tussen projectfasen 'aanzienlijk fluctueren, iets wat tot onrust leidt bij het algemeen bestuur'.€ 195 mln

Alle vastgestelde casussen in de database

Lessen uit het verleden, geld is weg maar de les blijft: € 8,9 mrd

De grote debacles (Betuweroute, Fyra, Noord/Zuidlijn, SPEER) zijn door een enquête of rekenkamer vastgesteld en staan hier cumulatief over meerdere jaren. Ze tellen nergens in de bedragen hierboven mee, en dat is een bewuste keuze: dit geld is uitgegeven en komt niet terug. Een besparingsagenda die zich hierop rijk rekent, belooft iets wat ze niet kan leveren. De les telt wél: elk van deze zaken toont een mechanisme dat vandaag nog draait.

Betuweroute: raming € 2,3 mrd, eindprijs € 4,7 mrd€ 2,4 mrd

Noord/Zuidlijn: van € 1,46 mrd naar € 3,1 mrd€ 1,6 mrd

ERP-programma SPEER: raming € 185 mln, kosten ruim € 900 mln€ 715 mln

Fyra-debacle: hogesnelheidstrein na 40 dagen uit dienst€ 700 mln

Vertrekregeling: € 648 mln, juist de verkeerde (ervaren) mensen vertrokken€ 648 mln

Landelijk Elektronisch Patiëntendossier: gestopt na verwerping Eerste Kamer€ 300 mln

Hoekse Lijn (metro): raming € 330 mln, kosten circa € 570 mln€ 240 mln

Beademingsapparaten: overhaaste corona-inkoop, deels onbruikbaar/onbenut€ 200 mln

Een raadsenquêtecommissie concludeerde in 'De grond wordt duur betaald' (2012) dat het college de raad onvoldoende en onjuist had geïnformeerd over oplopende tekorten bij het gemeentelijk grondbedrijf: de gemeente kocht 218 in plaats van de beoogde 160 hectare grond. Het verlies op onverkoopbare bouwgrond werd geschat op tientallen miljoenen, in het slechtste scenario € 200 mln. Meerdere wethouders traden af.€ 200 mln

Bekend patroon × grotere schaal. Altijd label extrapolatie: géén tweede harde tabel. Tel dit bij de groene ondergrens alleen als je het label meeneemt.

Inhuur decentraal + posten buiten de smalle Roemer-teller

Doorgetrokken lijn

Dit is de doorgetrokken lijn bovenop de harde Rijks-Roemer. (1) Decentrale overheden zitten gemiddeld ruim boven 10% inhuur (Inhuurmonitor). (2) Detachering, MSP/broker, payrolling en adviesopdrachten lopen deels als andere inkoop dan 'directe ZZP/consultant' en vallen deels buiten of naast de JBR-inhuurnotie (signaal SIG-2026-012). Geen openbaar kanaalsplit-totaal 2025: dit is een bandbreedte, geen tweede harde tabel. Woo op kanaalsplitsing blijft de verificatieroute.

Bron: Binnenlands Bestuur (Inhuurmonitor), JBR, SIG-2026-012, Woo-kanaalsplitsing - Het Inhuur-Labyrint

€ 1,0 mrd tot € 2,0 mrd

Subsidie-overhead ('rondpomp-economie')

Doorgetrokken lijn

Deel van de subsidiestroom dat opgaat aan overhead i.p.v. het doel; overhead-percentages uit ANBI-jaarrekeningen doorgetrokken over de subsidiepot.

Bron: Subsidieregister Rijk, ANBI-publicaties - Subsidie-Wildgroei

€ 300 mln tot € 1,0 mrd

Decemberkoorts (potjes-cultuur)

JBR en dashboards meten inhuurvolume en Roemer, niet of de betaalde uren productief zijn. Community (Tweakers, Reddit) beschrijft structureel: wachten op besluiten, make-work, dagtarief zonder output (SIG-2025-021, SIG-2025-022).

Wat we extrapoleren

Als een deel van de externe (en soms vaste) capaciteit structureel onderbenut is, is de werkelijke verspilling hoger dan 'alleen te hoge tarieven'. Dat is geen extra mrd op de kaart: het is een productiviteits- en sturingsvraag (beschikbaarheid vs. resultaat).

Ontbreekt nog

Contracttype (dagtarief vs. resultaat), bezetting vs. opgeleverd werk, FTE-groei vs. output. Woo-steekproef; geen 'lui'-framing. SIG-2025-021/022.

Naar signalenradar

Meer sporen: /signalen · Woo-tracker.

De slotsom

Minimaal € 2,3 mrd tot € 4,3 mrd per jaar is vrijwel zeker (laag 1). Tel onderbouwde schatting en extrapolatie erbij en je komt op een orde van grootte van € 6,9 mrd tot € 15,2 mrd per jaar, plus € 8,7 mrd+ die in losse onderzoeken al is vastgesteld. Sporen zonder euro (laag 4) tellen daar niet in mee.

Eerlijk: deze bedragen zijn niet exact optelbaar (deels overlap, deels afhankelijk van definitie) en de schattingsband is breed. Het punt is niet de laatste komma, maar de schaal en het onderscheid tussen bewijs en extrapolatie. Volledige verantwoording op de methodologie-pagina.

Wat je eraan kunt doen →Naar de database