Dossier

Het Digitale Zwarte Gat

Falende IT-projecten en de bureaucratie van het 'Agile-circus'. De gemiddelde kostenoverschrijding van grote rijks-IT-projecten steeg van 21% (2023) naar 45% (2025), en het aantal grote IT-projecten (boven € 5 mln) verdubbelde bijna: van 102 (2021) naar 193 (2025). Vaak veroorzaakt door gebrekkige sturing en het negeren van negatieve adviezen van het Adviescollege ICT-toetsing (AcICT). Erbij (2026-07-31): het mechanisme 'verkeerd verkocht als kant-en-klaar, maatwerk geleverd, te zwakke regie' (casus 909, BIT CHARM e.a.) en circa € 1,95 mrd oploop op negen open dashboard-projecten (casus 905). Cijfer gecorrigeerd op 16 juli 2026: hier stond eerder 27%; zie het rectificatielog op de methodologiepagina.

Omvang dossier

€ 1,0 tot € 1,5 mrd

hard aantoonbaar (Optelsom): Rijks ICT-dashboard

Verwante dossiers

Het Inhuur-Labyrint - IT-inhuur, detacheerders en te zwakke regie op leveranciers lopen in elkaar over

Trendanalyse

De verticale as begint niet op nul, zodat de verschillen tussen de jaren zichtbaar blijven. De labels tonen de werkelijke bedragen.

Gedetailleerde cijfers

Jaar	Bedrag / Indicator	Toelichting
2021	€ 2,1 mrd	Toename legacy-problematiek
2022	€ 2,8 mrd	Overschrijdingen Toeslagenherstel IT
2023	€ 3,9 mrd	Grote vertragingen bij Defensie (GrIT)
2024	€ 1,0 tot € 1,5 mrd	Cijfer gecorrigeerd (2026-07-27): hier stond eerder een niet-herleidbare € 5,0 mrd. Vervangen door het Rijks ICT-dashboard (Optelsom, hard): raming versus actuele stand per project.

Waarom dit onnodig is

Het in stand houden van legacy is duurder dan een gecontroleerde herbouw. De angst voor transitie leidt tot een 'Sunk Cost Fallacy' waarbij we miljarden blijven pompen in systemen die onveilig en inflexibel zijn. De Agile-bureaucratie verergert dit door processen boven resultaten te stellen. Daar komt bij: te optimistisch ramen, doorgaan na rood advies, en contracten die 'standaard' beloven terwijl de praktijk maatwerk is (casus 909).

Hoe het wel kan

Inhouse expertise: Bouw een eigen korps van systeem-architecten die legacy-systemen structureel uitfaseren en de leverancier kunnen tegenspreken. Voer een centrale licentie-audit uit; elke ongebruikte licentie is pure winst voor de schatkist. Maak rood AcICT-advies bindend (stop of Kamerbesluit). Eis in contracten broncode-escrow, meetbare oplevercriteria en exit-strategie. Zie maatregel 2 en 28.

Deep Dive: Systeem-Archeologen, spooklicenties en te zwakke regie

"De overheid geeft honderden miljoenen uit aan "Systeem-Archeologen": externe specialisten die voor hoofdprijzen 40 jaar oude COBOL-code moeten patchen omdat er geen vaste ambtenaren meer zijn die de systemen begrijpen. Daarnaast lekt er jaarlijks naar schatting €200 mln weg aan "Spooklicenties": ongebruikte SaaS-abonnementen (Microsoft, SAP) die door een gebrekkige centrale administratie nooit worden opgezegd. Daar komt bij het regie-mechanisme (casus 909): BIT over CHARM (2023) is de blauwdruk. RWS startte alsof DYNAC een standaardpakket met minimaal maatwerk was (€ 34,5 mln, oplevering 2018); het werd maatwerk, het contract paste niet, de stuurgroep was niet toegerust, sturing op de leverancier faalde, er was geen terugvalscenario. Medio 2022 al € 169 mln met minder functionaliteit. Parallel: MOC (te krappe start, BIT tegen maatwerk-UI), Digipoort (AcICT stilleggen genegeerd), DSO (complexiteit en uitstel), ERTMS (scope en tranches). Leveranciers optimaliseren commercieel; de overheid faalt als scherpe opdrachtgever. Dashboard-optelsom negen projecten: circa € 1,95 mrd oploop (casus 905)."

Bron: Rijks ICT-dashboard & AcICT/BIT; casus 870-878, 905, 909

Zo tellen spooklicenties op

1 ongebruikte SaaS-/kantoorlicentie per jaar€ 150

× vertrokken medewerkers, dubbele accounts, dode projecten× circa 1,3 mln

Vaak jarenlang doorbetaald door gebrek aan centrale audit× meerdere jaren

Naar schatting € 200 miljoen per jaar aan software waar niemand op inlogt; een licentie-audit is bijna gratis geld voor de schatkist. Daarnaast: negen open dashboard-ICT-projecten (casus 905) dragen al circa € 1,95 mrd oploop t.o.v. hun initiële raming (ERTMS, iCAS, MOC, CHARM, LUV VTS, Bekostigen, Examens, FBS, Datafabriek), los van Digipoort, DSO en GrIT.

Bron / aanname: Indicatieve schatting o.b.v. AcICT-evaluaties & Rijks ICT-dashboard; scrape 2026-07-31 (casus 905).

Grootste verspillers / uitschieters

Accenture

Systeemintegrator

IT-transformatie en -implementatie.

IBM

IT-dienstverlener

Legacy-systemen en mainframe-beheer.

Atos / Eviden

IT-dienstverlener

Infrastructuur en beheer.

CGI

Systeemintegrator

Maatwerk-systemen voor uitvoeringsorganisaties.

Sopra Steria

IT-dienstverlener

Applicatieontwikkeling en -beheer.

Deloitte / EY (IT-tak)

Advies + IT

Combineren advies met implementatie.

Kapsch TrafficCom

Leverancier (CHARM)

DYNAC/DASB bij RWS; BIT: te zwakke regie op dit contract (casus 873).

Diverse detacheerders

Inhuur

Externe developers, scrum masters en agile coaches.

Deze bureaus doen niets illegaals; ze reageren op de vraag. De verantwoordelijkheid ligt bij de overheid die structureel inhuurt in plaats van zelf capaciteit op te bouwen. Bron: Rijks ICT-dashboard, TenderNed-gunningen, AcICT/BIT-evaluaties, casus 909.

Signalen uit het veld (In onderzoek)

NIET GEVERIFICEERD

Tweakers / Devops

"De 'Agile Rituele Dans': 4 uur per dag meetings over processen, 2 uur voor daadwerkelijke code."

Klokkenluider IT

"Servers die al 5 jaar in de cloud draaien voor projecten die allang gestopt zijn, maar de factuur loopt door."

BIT CHARM / casus 909

"Start als kant-en-klaar pakket, uitvoering als maatwerk, te zwakke regie op de leverancier."

SIG-2025-022 / casus 907

"Detachering: betaald op beschikbaarheid terwijl werk stokt op trage besluitvorming."

Herken je dit? Meld het anoniem →

Geraadpleegde bronnen

Beschik je over bewijs?

Werk je bij de overheid of een uitvoeringsinstantie? Help ons verspilling te stoppen door anoniem informatie te delen.

Veilig & Anoniem Melden