Dossier

Inkoop-Inefficiëntie

Het Rijk koopt voor ruim € 15 miljard per jaar aan producten en diensten in, netjes gebundeld in 22 inkoopcategorieën. En toch: inkoopbeheer was in 2024 goed voor 27,5% van álle onvolkomenheden die de Algemene Rekenkamer rijksbreed telde. Diezelfde Rekenkamer noemt, rijksbreed over alle verplichtingen (niet inkoop alleen), minimaal € 1,6 miljard aan fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid over 2024, een ander cijfer, in een andere eenheid, dat toevallig in hetzelfde rapport staat. Wat beide gemeen hebben: de Rekenkamer noemt onvolkomenheden in het inkoopbeheer grotendeels te voorkomen door het simpelweg op orde te hebben.

Omvang dossier

€ 1,6+ mrd onrechtmatig

hard aantoonbaar: Rekenkamer fouten/onzekerheden, niet per se verspild; 2024

Lijkt op een ander dossier: waar ligt de grens?

Dit dossier gaat over de inkoop van goederen en diensten: laptops, gebouwbeheer, adviesopdrachten, software. Het inhuren van mensen is óók inkoop, maar dat heeft een eigen mechanisme (broker-marges, de Roemernorm, draaideur-ambtenaren) en een eigen dossier. Om dubbeltelling te voorkomen staan de inhuurcasussen en de broker-marge-maatregel daar, niet hier.

Naar Het Inhuur-Labyrint

Waarom dit onnodig is

Inkopen is niet onnodig; het Rijk heeft laptops, gebouwen en diensten nodig. Onnodig is dat een kwart van alle rijksbrede onvolkomenheden uit dezelfde hoek komt, jaar na jaar, terwijl de Rekenkamer zelf zegt dat het grotendeels te voorkomen was. En onnodig is dat de toets pas achteraf plaatsvindt: een fout in een verplichting wordt een jaar later geconstateerd in het verantwoordingsonderzoek, als het geld allang weg is.

Hoe het wel kan

Maak het rijksbrede mantelcontract de norm en afwijken de uitzondering die je vooraf moet motiveren. Meet per ministerie hoeveel er buiten de mantel om wordt gekocht, en publiceer dat; schaalvoordeel bestaat alleen als je de schaal ook gebruikt. Toets de rechtmatigheid vóór ondertekening in plaats van achteraf, zodat een fout wordt voorkomen in plaats van geteld. En herstel de concurrentie zelf: knip opdrachten op zodat het mkb kan meedingen, breng onderhandse gunningen terug naar het EU-gemiddelde, eis een exit-strategie bij elk lock-in-risico en benchmark betaalde prijzen tegen private referentieprijzen.

Deep Dive: Onrechtmatig is niet hetzelfde als verspild

"Hier staat voor het eerst in deze reeks nieuwe dossiers een hard bedrag: minimaal € 1,6 miljard. Het is verleidelijk om dat als verspilling op te schrijven, en dat zou onjuist zijn. Wat de Rekenkamer meet is 'fouten en onzekerheden in de rechtmatigheid van verplichtingen': het bedrag waarvan zij niet kon vaststellen dát het volgens de regels is aangegaan. Een aanbesteding waarbij een procedure is overgeslagen kan alsnog een prima product tegen een prima prijs hebben opgeleverd. Volgens onze eigen definitie is dat geen verspilling. Waarom staat het er dan toch? Omdat aanbestedingsregels niet bestaan uit liefde voor procedures. Ze bestaan om de prijs te toetsen aan de markt. Als een verplichting van honderden miljoenen buiten die toets om is aangegaan, weet niemand, ook de minister niet, of er te veel is betaald. Dat is precies het punt: het vermoeden is redelijk, de vaststelling ontbreekt. Wat de Rekenkamer er wél bij zegt, is het scherpst: deze tekortkomingen waren grotendeels te voorkomen 'door het inkoopbeheer op orde te hebben'. Het gaat niet om een ingewikkeld dilemma of een schaars talent. Het gaat om een organisatie die voor € 15 miljard per jaar inkoopt en de eigen regels niet volgt, jaar na jaar, want de Rekenkamer waarschuwt niet voor het eerst."

Bron: Algemene Rekenkamer: Rijksbreed inkopen (21 mei 2025); Rijksoverheid: Organisatie van de Rijksinkoop

Sub-dossier: De Concurrentie-Illusie

De overheid koopt in op een markt die de vorm heeft van concurrentie, maar het niet is. Concentratie, onderhandse gunningen en vendor lock-in zorgen dat structureel meer wordt betaald dan een marktpartij zou doen. Een aanbesteding bewijst alleen een marktconforme prijs als er écht wordt geconcurreerd; de cijfers hieronder laten zien hoe vaak dat niet zo is.

Dezelfde winnaars, tien jaar lang

1% van de bedrijven trok 79% van de totale aanbestedingswaarde naar zich toe. Let op: dit PIANOo-cijfer gaat over 2014 (boven-drempel) en is sindsdien niet geactualiseerd. Dat het patroon niet is verdwenen, blijkt uit actuele cijfers: tien jaar later winnen de top-5 IT-bedrijven nog altijd 67,6% van alle grote contracten.

Bron: PIANOo (2015, over 2014) en Delta Instituut (2026)

Onderhands gunnen: 2,4 keer vaker dan het EU-gemiddelde

Nederland gunt 12% van de overheidsopdrachten direct, zonder formele procedure, tegen 5% EU-gemiddeld. Elke onderhandse gunning is een inkoop waarvan niemand kan vaststellen of de prijs marktconform was. Wij volgen dit cijfer jaarlijks als KPI: doel is het EU-gemiddelde.

Bron: EU Single Market Scoreboard, via Delta Instituut (2026)

Vendor lock-in, door de rechter vastgesteld

In maart 2026 legde de rechter twee rijks-IT-aanbestedingen stil (o.a. Microsoft- en Oracle-software, waarde maximaal € 3,3 mrd over vier jaar). Uit het vonnis: voor 80 tot 85% van de software staat de leverancier al vast, van echte concurrentie is nauwelijks sprake, en het sublicentiemodel via resellers is juridisch onhoudbaar.

Bron: iBestuur (maart 2026)

Het historische referentiepunt: commissie-Elias

De commissie-Elias noemde in 2014 een verspilling van € 1 à 5 mrd per jaar op ICT een 'veilige schatting'. Dit is een historisch referentiepunt, geen actueel cijfer; het staat hier omdat de mechanismen die de commissie beschreef (gebrekkige sturing, leveranciersafhankelijkheid) in het vonnis van 2026 nog herkenbaar zijn.

Bron: Kamerstuk 33 326 nr. 5 (2014), geciteerd via Delta Instituut

De checklist die er al is

De Algemene Rekenkamer toetst in het verantwoordingsonderzoek op 'maverick buying' (inkopen buiten raamovereenkomsten om) en op inkopen onder verlopen contracten. Dat beoordelingskader is publiek en bruikbaar als score-checklist per organisatie.

Bron: Algemene Rekenkamer: Beoordelingskader inkoopbeheer

De maatregelen bij dit sub-dossier staan in de Besparingsagenda: opdrachten opknippen (direct toepasbaar), onderhandse gunningen terug naar 5%, een exit-strategie-eis bij lock-in-risico en een verplichte marktconformiteitstoets boven een drempelbedrag.

Grootste verspillers / uitschieters

Aandeel inkoop in alle onvolkomenheden

2024

Van alle tekortkomingen die de Rekenkamer over 2024 rijksbreed vaststelde, betreft ruim een kwart het inkoopbeheer. Geen incident bij één ministerie, maar een patroon.

Omvang

27,5%

Rechtmatigheid van verplichtingen (rijksbreed, niet inkoop-specifiek)

2024

Het bedrag op de rijksrekening waarvan de Rekenkamer niet kon vaststellen dat het volgens de regels is verplicht, over ALLE rijksverplichtingen, niet alleen inkoop. Het woord is onrechtmatig, niet verspild; zie hieronder. Het rapport zelf geeft geen uitsplitsing naar oorzaak (vermijdbare procesfout vs. onvermijdelijke onzekerheid).

Omvang

min. € 1,6 mrd

Inkoopvolume Rijk

2022

Producten en diensten, alle ministeries samen, gebundeld in 22 inkoopcategorieën. Dit is de omvang van het speelveld, niet van het lek.

Omvang

€ 15,2 mrd

Geraadpleegde bronnen

Beschik je over bewijs?

Werk je bij de overheid of een uitvoeringsinstantie? Help ons verspilling te stoppen door anoniem informatie te delen.

Veilig & Anoniem Melden