Zombie-beleid

"De cijfers uit de doorlichting van 2023 zijn makkelijk verkeerd te lezen, dus even precies. Er zijn 116 fiscale regelingen onderzocht, samen € 150 miljard per jaar. Daarvan hebben er 73 een evaluatierapport. Van die 73 dragen er élf op een efficiënte manier bij aan het doel waarvoor ze zijn bedacht. Eenentwintig zijn niet doeltreffend en niet doelmatig. Bij eenenveertig is het onzeker. En de overige 43 regelingen zijn nooit geëvalueerd. Wat de doorlichtingstabel zelf niet geeft, is een besparing bij afschaffing: hij telt regelingen naar oordeel, niet naar opbrengst van een besluit. Los daarvan noemt het rapport wél een budgettair belang voor diezelfde 21: € 30 miljard, de misgelopen belastinginkomst van die regelingen: dat ís een harde, bestaande kostenpost, geen educated guess. Wat ontbreekt is de vertaalslag naar een besparing: belastinginkomst mislopen is een feit, een Kamerbesluit om een regeling daadwerkelijk te laten vervallen is een aparte stap die er historisch vaak niet op volgt. Die € 150 miljard is bovendien de omvang van álle regelingen samen: de hypotheekrenteaftrek zit erin, en of díé verspilling is, is een politieke vraag en geen doelmatigheidsoordeel. Het eerlijke verhaal is niet 'er verdwijnt € 150 miljard', maar: van het overgrote deel van dat geld is nooit aangetoond dat het doet wat het moet doen. Het pijnlijkst is misschien wel dat het niet aan de evaluaties ligt. Voor 2026 staan er 425 gepland. De Algemene Rekenkamer keek naar 18 daarvan: zes werden in een Kamerdebat behandeld, twee werden door Kamerleden aangehaald, één leidde tot een motie. Er wordt volop gemeten. Er gebeurt alleen niets met de uitkomst. Sindsdien is er wel degelijk beweging, zij het traag. Een Kamerbrief (oktober 2024) telde de 116 regelingen opnieuw: 12 doeltreffend én doelmatig, 38 onzeker, 33 negatief (was 21), 33 nog niet geëvalueerd (was 43), en noemt concrete stappen: het verlaagde btw-tarief op agrarische goederen is afgeschaft, de giftenaftrek in de vennootschapsbelasting geschrapt, logiesverstrekking en culturele goederen gaan per 2026 naar het gewone btw-tarief. Een ambtelijk vervolgrapport (juni 2025) werkte daarna becijferde, maar niet-besloten opties uit voor de grootste posten: de hypotheekrenteaftrek in twintig jaar afbouwen zou € 9,3 miljard structureel opleveren, het eigenwoningforfait verhogen € 4,2 miljard. Beide liggen klaar. Geen van beide is overgenomen in het coalitieakkoord 2026. Op Verantwoordingsdag 2026 (20 mei) telde de Rekenkamer opnieuw, dit keer in een nieuw product (de Hoogrisicolijst): 53 van de 116 regelingen zijn nu negatief beoordeeld, en voor het eerst sinds 2023 hoort daar weer een totaalbedrag bij: circa € 89 miljard, met de hypotheekrenteaftrek en de landbouwvrijstelling met naam genoemd als voorbeelden. Dat is bijna drie keer het € 30 miljard-cijfer van de eerste 21 regelingen uit 2023: geen bewijs dat het probleem groeit, wel dat de doorlichting grondiger wordt naarmate er langer naar wordt gekeken. Dat is precies het patroon dat dit dossier beschrijft: de horizonbepaling ontbreekt, dus verlengen blijft de default, ook als de rekensom al op tafel ligt."

Bron: Ambtelijk rapport Aanpak fiscale regelingen (2023); Algemene Rekenkamer: Evaluaties evalueren (2026); Kamerstuk 32 140, nr. 210 (2024); Ambtelijk rapport Kansen voor lagere tarieven en beter beleid (2025); Algemene Rekenkamer: Staat van de Rijksverantwoording 2025 / Hoogrisicolijst (2026)