De Herstel-Industrie
De compensatie van gedupeerden is terecht. Dit dossier gaat over wat het herstel onnodig duur maakt, en over wat behoorlijk bestuur had bespaard. Overheidsfalen creëert een tweede geldstroom: de hersteloperatie. Die ontspoort zelf door regeling-stapeling, gebrekkige uitvoerbaarheid en tijdsdruk, en dat patroon is structureel: het herhaalt zich bij de toeslagen, in Groningen, en zelfs bij het terugdraaien van een onrechtmatige korting in het onderwijs. De universele meetlat van dit dossier is de uitvoeringskosten-ratio: hoeveel cent kost het om één euro bij een gedupeerde te krijgen?
Omvang dossier
€ 1,41 mrd uitvoering
gemaakte uitvoeringskosten (hard), niet de onnodige meerprijs; compensatie telt niet als verspilling
Verwante dossiers
Niet het herstel is onnodig; dat is een plicht. Onnodig is dat de operatie zonder uitvoeringstoets en zonder standaard-schadekader is gestart, waarna regeling op regeling werd gestapeld met elk een eigen route, apparaat en doorlooptijd. Onnodig is dat wettelijke termijnen veelal niet worden gehaald, terwijl elke maand vertraging het apparaat langer in de lucht houdt. En onnodig was het oorspronkelijke falen zelf: dat is de duurste post van allemaal.
Verplicht vóór elke nieuwe herstelregeling een uitvoeringstoets en een standaard-schadekader: één route in plaats van stapeling. Publiceer per lopende hersteloperatie jaarlijks de uitvoeringskosten-ratio als openbare KPI, zodat ontsporing zichtbaar is vóór de volgende miljardenbijstelling. En incasseer het preventie-dividend: de veroorzakers van hersteloperaties (falende gegevenshuishouding, ontbrekende uitvoeringstoetsen) hebben elk een eigen dossier op deze site; wie dáár de maatregelen neemt, voorkomt de volgende operatie.
"De Algemene Rekenkamer schreef bij het verantwoordingsonderzoek over de hersteloperatie dat deze 'eens te meer laat zien dat een overheid die oog heeft voor mens en recht naast veel leed ook veel publiek geld kan besparen'. Dat is de kern van dit dossier in één zin, en hij komt niet van ons maar van de hoogste controleur van de rijksuitgaven. Behoorlijk bestuur is geen kostenpost maar de goedkoopste optie: de € 310 mln waarvoor het herstel ooit was begroot en de € 11,6 mrd waar de raming nu staat, verschillen een factor 37, en dat verschil bestaat omdat het oorspronkelijke falen én de reparatie allebei zonder deugdelijke uitvoeringstoets zijn gestart. De structurele besparing van dit dossier is daarmee preventie: de volgende hersteloperatie die níét hoeft te ontstaan."
Bron: Algemene Rekenkamer (15 mei 2024)
Eén meetlat voor elke hersteloperatie: de uitvoeringskosten-ratio, oftewel hoeveel cent het kost om één euro bij een gedupeerde te krijgen. En één tijdlijn: hoe de raming van het toeslagenherstel opliep. Beide zeggen niets over de gedupeerden en alles over de organisatie eromheen.
Herstel-van-herstel: de onderwijskorting
Het patroon in het klein: de generieke korting op samenwerkingsverbanden passend onderwijs (opgelegd vanwege bovenmatige reserves) werd op 17 februari 2025 door de rechtbank onrechtmatig verklaard en moest in april 2025 worden teruggedraaid. Haastig ingrijpen zonder deugdelijk kader creëert zijn eigen hersteloperatie.
Bron: VO-raad (2025)
Waarom de route uitmaakt
Via de SGH-route kost een afhandeling gemiddeld € 128.000 per gedupeerde; regeling-stapeling betekent dat vergelijkbare gevallen via verschillende routes met verschillende prijskaartjes lopen. Wat het scheelt om routes samen te voegen is niet becijferd; dat staat op de onderzoekslijst. Het kabinet trok zelf al een deel van deze conclusie: de CWS-route nam per 24 oktober 2025 geen nieuwe aanvragen meer aan, en sinds 2 december 2025 lopen resterende zaken via SGH of de nieuwe, samengevoegde 'MijnHerstel'-route: van drie routes naar twee.
Bron: NOS o.b.v. interne notitie Financiën (2024); Voortgangsrapportages Hersteloperatie Toeslagen (20e-22e VGR, 2025-2026)
Uitvoeringskosten-ratio: cent per euro, per operatie
Cent uitvoeringskosten per euro aan gemaakte kosten. Bronnen: Kamerstuk 36 725 IX nr. 4 (2025), NOS (2024), De Correspondent (2024). De twee toeslagen-cijfers verschillen door peilmoment en afbakening; ze staan er allebei.
De kostenoploop van het toeslagenherstel (mrd)
Van begroting naar raming naar risico: 37 keer de oorspronkelijke begroting. De compensatie zelf is daarvan het terechte deel; de oploop zit in stapeling, vertraging en uitvoering.
Nogmaals, omdat het niet vaak genoeg gezegd kan worden: geen euro compensatie in dit dossier is verspilling. De meter meet de organisatie eromheen.
De Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag sprak in 2020 van 'ongekend onrecht': tienduizenden ouders werden ten onrechte als fraudeur bestempeld en tot terugbetaling van tienduizenden euro's gedwongen. Het kabinet-Rutte III trad er in januari 2021 om af. Maar de affaire kent een tweede laag verspilling: de hersteloperatie zelf is zó complex geworden dat de uitvoeringskosten inmiddels de aan gedupeerden uitgekeerde compensatie overstijgen.
Uitvoeringskosten > compensatie
2024De Rekenkamer stelde vast dat er per dossier meer naar de herstelorganisatie, advocaten en beoordelaars ging dan naar de gedupeerde ouders zelf.
> € 1 per € 1
Uitvoeringsorganisatie Herstel Toeslagen (UHT)
2024Een compleet nieuw apparaat, grotendeels extern ingehuurd, om een probleem op te lossen dat door de overheid zelf is veroorzaakt.
Duizenden FTE
Juridisering van het herstel
2024Bezwaar- en beroepsprocedures, second opinions en dwangsommen maken het herstel trager én duurder: precies het tegenovergestelde van "ruimhartig".
Honderden mln
"De toeslagenaffaire is een dubbele les. Eerst: een uitvoeringssysteem dat met "alles of niets"-terugvorderingen en fraudejacht gezinnen kapotmaakte: de kern van het "ongekend onrecht". Daarna: een hersteloperatie die het omgekeerde probleem laat zien. In de haast om ruimhartig te zijn is een bureaucratisch monster gebouwd dat trager en duurder werkt naarmate het groter wordt. Ouders wachten nog steeds jaren, terwijl het geld deels opgaat aan het apparaat dat hen zou moeten helpen. De verspilling zit niet in de compensatie (die is terecht), maar in het onvermogen om die simpel en snel uit te keren."
Bron: 'Ongekend onrecht' (2020) & Rekenkamer-onderzoeken hersteloperatie
Waarom dit onnodig is
De compensatie aan gedupeerden is geen verspilling; die is rechtvaardig en noodzakelijk. De verspilling zit in de zelfgecreëerde complexiteit: een wantrouwen-systeem veroorzaakte de ramp, en een wantrouwen-systeem (maximale controle op elke claim) maakt het herstel onnodig duur en traag.
Hoe het wel kan
Ruimhartige, forfaitaire regelingen zonder eindeloze dossiertoetsing voor de meeste gevallen (sneller én goedkoper dan individueel uitvechten). Eén organisatie in plaats van een keten. En de structurele les: schaf perverse 'alles-of-niets'-terugvorderingen af, zodat de vólgende affaire niet ontstaat.
Signalen uit het veld (in onderzoek, onbevestigd)
"Vijf jaar na de erkenning nog steeds in een procedure. Mijn advocaat is betaald, de beoordelaars zijn betaald; ik wacht nog."
"We huren mensen in om het werk te controleren van mensen die we hebben ingehuurd. Niemand kan het nog overzien."
Bronnen: Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag: 'Ongekend onrecht' - Tweede Kamer der Staten-Generaal (2020) - Hersteloperatie toeslagen (verantwoordingsonderzoek) - Algemene Rekenkamer (2025) - Voortgangsrapportages hersteloperatie toeslagen - Ministerie van Financiën
De parlementaire enquête 'Groningers boven gas' (2023) was vernietigend: de belangen van bewoners zijn structureel genegeerd. Het kabinet beloofde met 'Nij Begûn' zo'n € 22 miljard over 30 jaar. Maar rond schadeafhandeling en versterking is een industrie ontstaan van inspectiebureaus, ingenieurs, adviseurs en uitvoeringsorganisaties, waar de uitvoeringskosten de vergoeding aan bewoners soms overstijgen.
IMG: afhandelkosten per dossier
2023Bij kleine schades kostte de afhandeling (taxateurs, juristen, procesbegeleiding) meermaals méér dan het uitgekeerde bedrag zelf. Vaste bedragen zonder rapport waren jarenlang taboe.
> € 1,- per € 1,- schade
NCG: versterkingsoperatie
2024Opnames, herbeoordelingen en wisselende normen (NPR-versies) zorgen ervoor dat elke woning meerdere keren door adviseurs wordt doorgerekend voordat er één steen wordt gelegd.
€ 100k+ overhead/woning
Ingenieurs- & inspectiebureaus
2024Externe bureaus voor opnames en beoordelingen factureren per rapport. Elke protocolwijziging betekent: opnieuw beginnen, opnieuw factureren.
Honderden mln cumulatief
Tijdelijke huisvesting & logistiek
2024Wisselwoningen, verhuizingen en begeleiding: noodzakelijk, maar door versnippering over organisaties structureel duurder dan nodig.
Tientallen mln/jr
"Het pijnlijkste cijfer uit dit dossier: voor kleine schademeldingen gaf het IMG meer uit aan de afhandeling dan aan de schadevergoeding zelf. Een scheur van €800 kon €1.500+ aan taxaties, controles en juridische toetsing kosten: een systeem ontworpen op wantrouwen richting bewoners in plaats van doelmatigheid. De enquêtecommissie concludeerde dat de afhandeling "onnavolgbaar complex" is geworden. Elke euro die naar de herstel-industrie gaat in plaats van naar herstel, verlengt bovendien de ellende: de wachttijd zelf is inmiddels een schadepost."
Bron: Parlementaire Enquête "Groningers boven gas" (2023), IMG-jaarverslagen
Waarom dit onnodig is
Het wantrouwen-systeem is duurder dan het vertrouwen-systeem. Door elke claim maximaal te controleren betaalt de belastingbetaler twee keer: voor de controle-industrie én voor de vertraging. De enquête stelde vast dat dit geen incident is maar een ontwerpfout.
Hoe het wel kan
Vaste, ruimhartige bedragen zonder rapportenfabriek voor kleine schades (goedkoper én sneller). Eén uitvoeringsorganisatie in plaats van een archipel. Publiceer per kwartaal de verhouding uitvoeringskosten vs. uitgekeerd bedrag; wat gemeten wordt, wordt gestuurd.
Signalen uit het veld (in onderzoek, onbevestigd)
"Vier verschillende bureaus over de vloer gehad voor dezelfde scheur. Elk bureau schreef een eigen rapport. De scheur zit er nog."
"Elke wijziging van de beoordelingsnorm betekende: alle dossiers opnieuw. Niemand had belang bij afronden."
Bronnen: Parlementaire enquête aardgaswinning Groningen: 'Groningers boven gas' - Tweede Kamer der Staten-Generaal (2023) - Jaarverslagen en voortgangsrapportages IMG - Instituut Mijnbouwschade Groningen (IMG) - Voortgangsrapportages versterkingsoperatie - Nationaal Coördinator Groningen (NCG) - Kabinetsreactie 'Nij Begûn' op de parlementaire enquête aardgaswinning Groningen - Rijksoverheid (kabinet) (2023)
Grootste verspillers / uitschieters
Kostenexplosie toeslagenherstel
2025Oorspronkelijk begroot op € 310 mln, begin 2024 ruim € 7,2 mrd, actuele raming € 11,6 mrd. Een interne notitie van Financiën waarschuwt voor oploop tot € 14 mrd.
Omvang
€ 0,31 → 11,6 mrd
Uitvoeringskosten-ratio toeslagen
2025Gemaakte uitvoeringskosten tot nu toe € 1,41 mrd: circa 24 cent per gemaakte euro. NOS becijferde eerder circa 30% apparaatskosten. Dit geld bereikt geen enkele gedupeerde.
Omvang
ca. 24%
Apparaatsgroei UHT
2024De hersteloperatie draait op circa 2.277 fte, tegen circa 600 medewerkers bij Belastingdienst/Toeslagen toen de affaire zich voltrok: het herstel-apparaat is bijna vier keer zo groot als het apparaat dat de fout maakte.
Omvang
ca. 2.277 fte
Patroonbewijs Groningen
2024Bij de afhandeling van Groningse aardbevingsschade ging in één jaar bijna 41% van de begroting naar uitvoeringskosten. Hetzelfde mechanisme, ander dossier.
Omvang
41% (één jaar)
Fout of onzeker uitgekeerd
2024De Rekenkamer beoordeelde 13% van de in 2023 uitgekeerde schadevergoedingen (€ 862,1 mln) als fout of onzeker. Haast zonder kader betaalt dubbel: eerst te veel of verkeerd, daarna de correctie.
Omvang
€ 113,5 mln
Wettelijke termijnen
2025De operatie is verbeterd en versneld, maar wettelijke termijnen worden veelal niet gehaald en het herstel kan nog jaren duren; elke maand vertraging is een maand extra apparaat.
Omvang
veelal niet gehaald
- Voorjaarsnota-bijlage hersteloperatie toeslagen, Kamerstuk 36 725 IX nr. 4 - Tweede Kamer der Staten-Generaal (2025)
- De toeslagenaffaire: van een miljoenen- naar een miljardenoperatie - NOS (2024)
- De compensatieregeling voor de toeslagenaffaire: onuitlegbaar, onuitvoerbaar, onbetaalbaar - De Correspondent (2024)
- Helft van de ouders wacht nog, maar hersteloperatie toeslagen wel op gang - Algemene Rekenkamer (2024)
- Hersteloperatie toeslagen (verantwoordingsonderzoek) - Algemene Rekenkamer (2025)
- Financieel beleid: wat speelt er (themapagina) - VO-raad
Werk je bij de overheid of een uitvoeringsinstantie? Help ons verspilling te stoppen door anoniem informatie te delen.
Veilig & Anoniem Melden